1. İhtiyati Haciz Nedir?
İhtiyati haciz, alacaklının para veya teminat alacağının ödenmesini garanti altına almak maksadıyla borçlunun para veya mallarına mahkeme kararı ile geçici olarak el konulmasıdır. Alınacak bu haciz kararı ile borçlunun mal varlığına el konulmakta, borçlu henüz hakkında başlatılmış ve kesinleşmiş bir icra takibi bulunmasa dahi mal varlığı ile ilgili tasarrufta bulunma hakkını kullanamamaktadır. Böylece borçlunun mal varlığını kaçırması engellenmekte ve alacaklının alacağına kavuşması garanti altına alınmaktadır.
2. İhtiyati Haczin Hukuki Niteliği
İhtiyati haciz hukuki niteliği itibariyle geçici bir hukuki korumadır. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 406/2. maddesinde yer alan düzenleme ile
“ihtiyati haciz, muhafaza tedbirleri ve geçici düzenleme niteliğindeki kararlar gibi geçici hukuki korumalara ilişkin diğer kanunlarda yer alan özel hükümler saklıdır.”
ihtiyati haczin geçici bir hukuki koruma olduğu belirtilmiştir. Geçici hukuki korumalar, mahkeme tarafından kararı verilen ve dava konusu uyuşmazlığın esastan çözülmesine hizmet eden geçici önlemlerdir. İhtiyati haciz kararı da borçlunun mal varlığını kaçırmasını engellemek ya da alacaklının alacağına kavuşmasını garanti altına almak maksadıyla alınan geçici önlemlerdir.
3. İhtiyati Haciz Şartları
İcra İflas Kanunu’nun 257.maddesinde ihtiyati haciz şartları düzenlenmiştir. Düzenlenen madde ile vadesi gelmiş alacaklar ile vadesi gelmemiş alacaklar açısından ayrı hükümler getirilmiştir.
3.1. Vadesi Gelmiş Alacaklar Bakımından
Alacağın vadesi gelmiş olmalıdır: Haciz kararı verilebilmesinin ilk şartı alacağın vadesinin gelmiş olması yani borcun muaccel olmasıdır. Mahkemece ihtiyati haciz kararı verilirken borcun muaccel olup olmadığı araştırılmalıdır. Şayet borç henüz muaccel değilse ihtiyati haciz talebi reddedilecektir.
Alacak rehinle temin edilmemiş olmalıdır: Alacaklı lehine borçlunun mal varlığı üzerinde rehin tesis edilmiş ise alacaklının haciz talebinde bulunmaya hukuki yararı bulunmamaktadır. Ancak üzerinde rehin tesis edilmiş bulunan mal varlığı borcu karşılamaya yetmiyorsa bu durumda alacaklı ihtiyati haciz talebinde bulunabilir.
3.2. Vadesi Gelmemiş Alacaklar Bakımından
Kural olarak vadesi gelmemiş alacaklar bakımından ihtiyati haciz kararı verilmesi talep edilemez. Ancak kimi şartların varlığı halinde muaccel hale gelmemiş olsa bile borcu nedeniyle borçlu hakkında ihtiyati haciz kararı verilmesi istenebilir. Bu şartlar
- Borçlunun belli bir yerleşim yerinin olmaması: Borçlunun yerleşim yerlerini sık sık değiştirmesi, borçlunun sabit bir yerleşim yerinin olmaması vadesi gelmemiş alacaklar bakımından ihtiyati haciz kararı verilebilmesinin ilk şartıdır.
- Borçlunun taahhütlerinden kurtulmak maksadı varsa: Borçlunun davranışlarından borcunu ödemeye yanaşmayacağı, mal varlığını kaçıracağı veya kaçacağı yönünde izlenimlerin bulunması halinde alacaklı vadesi gelmemiş olsa da alacağı için ihtiyati haciz kararı verilmesini talep edebilir.
4. İhtiyati Haciz ve İhtiyati Tedbir Arasındaki Farklar
Geçici bir hukuki koruma olan ihtiyati haciz gibi olan diğer bir müessese de ihtiyati tedbirdir. İhtiyati tedbir ile ihtiyati haciz benzerlikleri nedeniyle birbirine sıklıkla karıştırılabilmektedir. Buna karşın her iki geçici hukuki koruma birbirinden ayrı olup, birçok açıdan farklılık göstermektedir. Aşağıda ihtiyati haciz ile ihtiyati tedbirin farklarına değinilmiştir.
İhtiyati haciz kararı yalnızca para veya teminat alacakları hakkında söz konusudur. İhtiyati tedbir ise kapsam olarak çok daha geniş olup menkul, gayrimenkul mallar ile konusu para olmayan bir şeyin yapılması ya da yapılmamasına veya bir şeyin teslimine ilişkin talepleri de içerebilir.
İhtiyati haciz, davanın veya icra takibinin esasını oluşturan konuya dair olmayabilir. İhtiyati tedbir ise davanın veya icra takibinin esasını ilgilendiren konu hakkında verilebilir.
İhtiyati haciz kararı ile borçlu hakkında dava açmak şart değildir, alacaklı dilerse ihtiyati haciz kararından sonra icra takibine geçebilir. İhtiyati tedbir kararından sonra ise tedbir talep eden taraf dava açmaya mecburdur.
Hakkında ihtiyati haciz kararı verilen gayrimenkuller bir başkasına devredilebiliyorken hakkında ihtiyati tedbir kararı verilen gayrimenkuller bir başkasına devredilemez.
İhtiyati haciz kararı verilen mal satılarak alacaklının alacağına kavuşması sağlanırken, ihtiyati tedbir kararı ile hakkında tedbir verilen mal davacıya aynen verilir. Zira ihtiyati tedbir kararının konusu davanın esası ile ilişkilidir.
5. İhtiyati Haciz Talebi
Alacaklı, devam eden bir dava veya icra takibi sırasında ya da öncesinde borçlu hakkında ihtiyati haciz kararı verilmesi için mahkemeye başvurabilir. Mahkemeye başvuran alacaklı ihtiyati haciz talebinde alacağı ve ihtiyati haciz sebeplerini gerekçeli biçimde ortaya koymalı, ihtiyati haczin gerekliliği hakkında mahkemede bir kanaat oluşturmalıdır. Bu nedenle alacaklı ihtiyati haciz talebinde alacağa ve ihtiyati haczin gerekliliğine dair delillere de yer vermelidir. İhtiyati haciz kararını değerlendirecek olan mahkeme gerekli görmesi halinde her iki tarafı da dinleyebilir.
6. İhtiyati Haciz Teminat
İhtiyati haciz kararı borca dair uyuşmazlığı kesin şekilde çözen bir karar değildir. Bu nedenle ihtiyati haciz kararı verilmiş olsa dahi yargılama veya takibin sonucunda alacaklı haksız çıkabilir. Bu gibi durumlarda ihtiyati haciz kararı nedeniyle zarar gören borçlu veya üçüncü kişilerin zararının karşılanması hukukun bir gereğidir. İşte bu nedenle İcra İflas Kanunu’nun 259. Maddesi ile ihtiyati haciz isteyen alacaklının haksız çıkma ihtimaline karşı mahkemece kararı verilecek teminatı göstermeye mecbur olduğu belirtilmiştir.
6. İhtiyati Haciz Kararı
Mahkemece alacaklının ihtiyati haciz talebinde bulunmakta haklı olduğu yönünde bir karar verilmesi halinde borçlunun malları üzerinde ihtiyati haciz kararı verilecektir. Mahkeme yukarıda da ifade edildiği gibi ihtiyati haciz kararını verirken tarafları dinleyip dinlememekte serbesttir.
İhtiyati haciz kararında; alacaklının ve varsa temsilcisi ile borçlunun ad soyad ve ikametgah bilgileri, ihtiyati haczin ne kadar miktar alacak için konulduğu ve hangi belgelere dayandırıldığı, kararın sebebi, ihtiyati haciz olunacak şeylerin neler olduğu, alacaklının haksız çıkması halinde borçlu ile üçüncü kişilerin uğrayacakları zararı karşılamakla yükümlü olduğu ve alacaklı tarafından gösterilen teminatların neler olduğu belirtilir.
7. İhtiyati Haciz Kararının Uygulanması – İhtiyati Haciz Nasıl Yapılır?
İhtiyati haciz kararını alan alacaklı, kararı icra dairesine sunarak genel haciz yolundaki hükümlere göre icra dairesi tarafından borçlu hakkında haciz işlemlerinin başlatılmasını talep eder. İcra dairesi ihtiyati haciz kararında haczine karar verilen mallara ilişkin olarak gerekli haciz işlemlerini uygular.
Burada dikkat edilmesi gerekilen en önemli husus ihtiyati haciz kararından itibaren 10 günlük süre içinde alacaklının yetkili icra dairesine başvuruda bulunmasıdır. Alacaklının bu süreyi kaçırması halinde ihtiyati haciz kararı kendiliğinden kalkacaktır. On günlük süre icra memuru tarafından da re’sen nazara alınır.
İhtiyati haciz kararı süresi içinde icraya konulmuş ise icra memuru tarafından ihtiyati haciz gerçekleştirilecek ve ihtiyaten haczedilen mallar hakkında tutanak tutulacaktır. İcra memuru tarafından tanzim edilen tutanak ihtiyaten haciz sırasında hazır bulunmayan alacaklı ve borçluya üç gün içinde tebliğ edilir. Tebliğ ile birlikte ihtiyati haczi tamamlayan merasim işlemlerine dair süreler başlayacaktır.
8. İhtiyati Haciz Kararına İtiraz
İhtiyati haciz kararına karşı borçlu veya menfaat sahibi bulunan üçüncü kişiler itirazda bulunabilir. İhtiyati haciz kararına itiraz etmek isteyen tarafların itirazlarını kararın uygulamaya konulmasından itibaren 7 gün içinde mahkemeye sunmalıdır. İhtiyati haciz itiraz süresi kaçırılırsa haciz kesinleşir ve uygulanır.
Borçlu ihtiyati haciz kararına karşı yetki, ihtiyati haczin maddi şartları, alacaklı tarafından gösterilen teminatın yetersizliği gibi nedenlere dayalı olarak itirazda bulunabilir. İtirazın kabul edilmemesi halinde istinaf kanun yoluna başvurulabilir. Ancak istinaf kanun yoluna başvurulması ihtiyati haciz kararının icrasını durdurmaz.
9. İhtiyati Haczin Kaldırılması
Borçlu, borcun tamamını karşılayacak miktarda teminat göstererek ihtiyati haczin kaldırılmasını mahkemeden talep edebilir. İhtiyati haczin kaldırılması talebi takip aşamasından önce ise ihtiyati haciz talebi hakkında karar veren mahkeme ihtiyati haczin kaldırılması konusunda da görevlidir. Ancak takip başladıktan sonra bu yetki icra mahkemesine geçecektir. Dolayısıyla borçlu ihtiyati haczin kaldırılmasını talep ederken bu ayrıma dikkat etmelidir.
10. İhtiyati Haciz Yetkili ve Görevli Mahkeme
İcra İflas Kanunu’nca para veya teminat borcu için takip hususunda Hukuk Muhakemeleri Kanunu’na atıfta bulunulmuştur. Dolayısıyla ihtiyati haciz kararı açısından yetkili mahkeme ilamsız icra takiplerinde yetkili bulunan icra dairesinin bulunduğu yer mahkemesidir.
İhtiyati haciz görevli mahkeme ise aksi yönde bir düzenleme olmadığı sürece asliye hukuk mahkemeleri veya işin mahiyetine göre asliye ticaret mahkemeleri olabilir.