Eser sözleşmesi, bir tarafın (yüklenici), belirli bir eseri meydana getirmeyi; diğer tarafın (iş sahibi) ise bu eserin karşılığı olarak bir bedel ödemeyi üstlendiği sözleşme türüdür. Türk Borçlar Kanunu’nun 470 ve devamı maddelerinde düzenlenen eser sözleşmesi, sonucu taahhüt eden sözleşmeler arasında yer almakta olup, yüklenicinin borcu yalnızca bir faaliyetin icrası değil, somut ve sözleşmeye uygun bir sonucun ortaya çıkarılmasıdır.
Eser sözleşmesi, uygulamada oldukça geniş bir alana yayılmakta olup, yüklenicinin belirli bir eseri meydana getirmeyi taahhüt ettiği her durumda karşımıza çıkabilmektedir. İnşaat ve taahhüt sözleşmeleri, özel imalat ve üretim işleri, sanatsal ve kültürel eserler ve bir yanıyla kat karşılığı inşaat sözleşmesi, eser sözleşmelerine örnek olarak verilebilir.
1. Eser Nedir?
Eser, eser sözleşmesinin konusunu oluşturan ve yüklenicinin edimi sonucunda ortaya çıkan, sözleşmeye konu edilen somut veya soyut ürünü ifade eder. Türk Borçlar Kanunu’nun eser sözleşmesine ilişkin hükümleri çerçevesinde eser; bedensel bir çalışma, fikrî bir faaliyet veya her ikisinin birleşimi sonucunda meydana gelen, belirli, tamamlanabilir ve teslim edilebilir bir sonuç olarak tanımlanabilir. Eser sözleşmesinde sözleşmenin ana konusu eserdir. Bu nedenle eser, yüklenicinin temel borcu olup sözleşmenin ayırt edici unsurudur.
Eser kavramının ayırt edici özelliği, yüklenicinin borcunun bir sonuç borcu olmasıdır. Yüklenici, eseri sözleşmede kararlaştırılan niteliklere uygun olarak meydana getirmek ve iş sahibine teslim etmekle yükümlüdür. Eserin sözleşmeye aykırı, eksik veya ayıplı olması halinde Türk Borçlar Kanunu’nda düzenlenen ayıplı esere ilişkin hükümler uygulanır.
2. Eser Sözleşmesi Nedir?
Eser sözleşmesi, bir tarafın (yüklenici), belirli bir eseri meydana getirmeyi ve teslim etmeyi; diğer tarafın (iş sahibi) ise bu eserin karşılığı olarak bir bedel ödemeyi üstlendiği sözleşme türüdür. Türk Borçlar Kanunu’nun 470 ve devamı maddelerinde düzenlenen eser sözleşmesi, sonucu taahhüt eden sözleşmeler arasında yer almakta olup, yüklenicinin edimi yalnızca bir faaliyetin ifasıyla sınırlı olmayıp, somut ve sözleşmeye uygun bir sonucun ortaya çıkarılmasını kapsar.
Eser sözleşmesinin ayırt edici unsuru, sözleşmenin konusunu oluşturan işin sonunda belirli ve bağımsız bir eserin meydana getirilmesidir. Yüklenici, eseri bizzat veya yardımcı kişiler aracılığıyla meydana getirebilir; ancak eserin sözleşmede kararlaştırılan niteliklere uygun olarak tamamlanmasından, ayıpsız şekilde tesliminden ve hukuki sonuçlarından sorumludur. İş sahibi ise, sözleşmeye uygun olarak teslim edilen eseri kabul etmek ve kararlaştırılan bedeli ödemekle yükümlüdür.
Bu sözleşme türü, hukuki niteliği itibarıyla hizmet ve vekâlet sözleşmelerinden ayrılmaktadır. Hizmet sözleşmesinde süreklilik ve emek unsuru ön plandayken, eser sözleşmesinde belirli bir sonucun elde edilmesi esastır. Vekâlet sözleşmesinde ise vekilin borcu özen borcu ile sınırlı iken, eser sözleşmesinde yüklenici bir sonuç borcu altına girmektedir.
3. Eser Sözleşmesi Şekil Şartı
Eser sözleşmesinde şekil şartı, kural olarak kanunda öngörülmüş bir geçerlilik şartı değildir. Türk Borçlar Kanunu’nda eser sözleşmesine ilişkin hükümler incelendiğinde, bu sözleşmenin şekle bağlı olmayan (şekil serbestisi ilkesine tabi) sözleşmelerden olduğu görülmektedir. Bu nedenle eser sözleşmesi, tarafların karşılıklı ve birbirine uygun irade beyanlarıyla, sözlü, yazılı veya örtülü şekilde kurulabilir.
Bununla birlikte, şekil serbestisi ilkesi mutlak değildir. Sözleşmenin konusu veya bünyesinde barındırdığı edimler nedeniyle, kanunun başka bir hükmü uyarınca özel bir şekil şartı öngörülmüş olabilir. Özellikle taşınmaz mülkiyetinin devrini veya taşınmaz satış vaadini içeren eser sözleşmelerinde, sözleşmenin geçerliliği resmi şekle tabi tutulmuştur. Bu kapsamda, kat karşılığı inşaat sözleşmeleri gibi taşınmaz devrini içeren sözleşmelerin noterlikçe düzenleme şeklinde yapılması zorunludur.
Ayrıca uygulamada, eser sözleşmesinin yazılı şekilde yapılması çoğu zaman ispat kolaylığı ve taraflar arasındaki uyuşmazlıkların önlenmesi açısından önem arz etmektedir. Yazılı sözleşme; işin kapsamının, bedelin, teslim süresinin, ayıplı eser hükümlerinin ve sorumluluk sınırlarının açıkça belirlenmesini sağlar. Ancak bu durum, yazılı şeklin geçerlilik şartı olduğu anlamına gelmez; yalnızca ispat hukuku bakımından önem taşır.
Sonuç olarak, eser sözleşmesi kural olarak herhangi bir şekil şartına tabi değildir. Ancak sözleşmenin konusu itibarıyla kanunda öngörülen özel şekil şartlarının varlığı hâlinde, bu şartlara uyulmaması sözleşmenin geçersizliği sonucunu doğurur. Bu nedenle, her somut olayda sözleşmenin içeriği ve hukuki niteliği dikkate alınarak şekil şartının bulunup bulunmadığının değerlendirilmesi gerekmektedir.
4. Eser Sözleşmesinde Yüklenicinin Borçları
Eser sözleşmesinde yüklenicinin borçları, Türk Borçlar Kanunu’nun 470 ve devamı maddelerinde düzenlenmiş olup, yüklenicinin sözleşme konusu eseri kararlaştırılan niteliklere uygun şekilde meydana getirerek iş sahibine teslim etmesini esas alır. Yüklenicinin başlıca borçları aşağıda açıklanmaktadır:
4.1. Eseri Meydana Getirme Borcu
Yüklenicinin eser sözleşmesinden doğan asli borcu, sözleşmede kararlaştırılan eseri meydana getirme borcudur. Bu borç, yalnızca bir faaliyetin icrasını değil, sözleşmeye uygun, tamamlanmış ve kullanılabilir bir sonucun ortaya çıkarılmasını kapsar. Yüklenici, eseri bizzat veya yardımcı kişiler aracılığıyla meydana getirebilir; ancak yardımcı kişilerin fiillerinden de sorumludur.
4.2. Eseri Sözleşmeye Uygun Şekilde İfa Etme Borcu
Yüklenici, eseri sözleşmede belirlenen teknik şartlara, projeye ve taraflarca kararlaştırılan özelliklere uygun olarak gerçekleştirmekle yükümlüdür. Eserin eksik, ayıplı veya sözleşmeye aykırı şekilde meydana getirilmesi hâlinde, yüklenici ayıplı ifadan doğan sorumlulukla karşı karşıya kalır.
4.3. Özen Borcu
Yüklenici, eseri meydana getirirken mesleki bilgi ve tecrübesine uygun özeni göstermek zorundadır. Özellikle uzmanlık gerektiren işlerde, objektif özen ölçütü esas alınır. Bu borcun ihlali, kusura dayalı sorumluluğun doğmasına neden olur.
4.4. Eseri Zamanında Teslim Borcu
Yüklenici, eseri sözleşmede kararlaştırılan sürede veya böyle bir süre öngörülmemişse işin niteliğine uygun makul süre içinde teslim etmekle yükümlüdür. Teslimde gecikme hâlinde, yüklenici temerrüde düşer ve gecikmeden doğan zararlardan sorumlu olur.
4.5. Ayıpsız Eser Teslim Borcu
Yüklenici, eseri ayıpsız olarak teslim etmekle yükümlüdür. Ayıp; eserin kararlaştırılan niteliklere sahip olmaması, kullanım amacına uygun olmaması veya değerini azaltan eksikliklerin bulunması şeklinde ortaya çıkabilir. Ayıplı eser hâlinde, iş sahibi Türk Borçlar Kanunu’nda düzenlenen seçimlik haklarını kullanabilir.
4.6. Sadakat ve Bilgilendirme Borcu
Yüklenici, iş sahibinin menfaatlerini gözetmek, işin ifası sırasında karşılaşılan ve eserin gereği gibi tamamlanmasını engelleyebilecek hususları iş sahibine derhâl bildirmekle yükümlüdür. Aksi hâlde doğacak zararlardan sorumluluğu söz konusu olur.
4.7. Malzeme Sağlama Borcu (Varsa)
Sözleşmede aksi kararlaştırılmamışsa, eserin meydana getirilmesi için gerekli malzemelerin temini yükleniciye aittir. Malzemenin ayıplı olması hâlinde, bundan doğan sorumluluk da yükleniciye yüklenir.
Sonuç olarak yüklenicinin borçları; eseri sözleşmeye uygun, ayıpsız ve zamanında meydana getirip teslim etme ile gerekli özeni ve sadakati gösterme yükümlülükleri etrafında şekillenmekte olup, bu borçların ihlali yüklenicinin hukuki sorumluluğunu doğurmaktadır.
5. Eser Sözleşmesinde İş Sahibinin Borçları
Eser sözleşmesinde iş sahibinin borçları, Türk Borçlar Kanunu’nun 470 ve devamı maddeleri çerçevesinde düzenlenmiş olup, sözleşmenin karşılıklı edim dengesinin sağlanmasına hizmet eder. İş sahibinin başlıca borçları aşağıda açıklanmaktadır:
5.1. Bedel Ödeme Borcu
İş sahibinin eser sözleşmesinden doğan asli borcu, sözleşmede kararlaştırılan bedeli ödeme borcudur. Bedel, taraflarca serbestçe belirlenebileceği gibi, kararlaştırılmamışsa Türk Borçlar Kanunu hükümleri uyarınca işin ve eserin değerine göre hâkim tarafından tespit edilir. Bedelin peşin, taksitli veya eserin teslimi anında ödenmesi kararlaştırılabilir.
5.2. Eseri Kabul Borcu
İş sahibi, yüklenici tarafından sözleşmeye uygun şekilde meydana getirilen eseri teslim almak ve kabul etmekle yükümlüdür. Eserin sözleşmeye uygun olarak tamamlanmasına rağmen haklı bir neden olmaksızın kabulden kaçınılması hâlinde, iş sahibi temerrüde düşer ve bundan doğan sonuçlara katlanır.
5.3. Muayene ve Bildirim Borcu
İş sahibi, eserin tesliminden sonra, işlerin olağan akışına uygun bir süre içinde eseri muayene etmek ve varsa ayıpları gecikmeksizin yükleniciye bildirmekle yükümlüdür. Açık ayıpların derhal, gizli ayıpların ise ortaya çıktığı anda bildirilmemesi, iş sahibinin ayıba ilişkin haklarını kaybetmesine yol açabilir.
5.4. İşbirliği ve Katlanma Borcu
İş sahibi, yüklenicinin eseri meydana getirebilmesi için gerekli ölçüde iş birliği yapmak ve yüklenicinin faaliyetlerine katlanmak zorundadır. Bu kapsamda, gerekli bilgi ve belgelerin sağlanması, işin yapılacağı yerin teslimi ve müdahaleden kaçınılması iş sahibinin yükümlülükleri arasında yer alır.
5.5. Masraflara Katlanma Borcu
Sözleşmede veya işin niteliğinde aksi kararlaştırılmadıkça, eserin meydana getirilmesi sırasında ortaya çıkan ve iş sahibine ait olması gereken masraflara katlanma borcu iş sahibine aittir.
5.6. Ayıplı Eserde Yükleniciye Hak Tanıma Borcu
Eserin ayıplı olması hâlinde, iş sahibi kanunda öngörülen seçimlik haklarını kullanırken dürüstlük kuralına uygun davranmak ve yükleniciye gerekli düzeltme imkânını tanımakla yükümlüdür.
6. Teslim Edilen Eserin Ayıplı Olması
Eser sözleşmesinde ayıp, yüklenici tarafından meydana getirilen eserin, sözleşmede kararlaştırılan niteliklere uygun olmaması, kullanım amacını karşılamaması veya değerini azaltan maddi ya da hukuki eksiklikler içermesi hâlini ifade eder. Ayıp kavramı, TBK m. 474 ve devamı maddeleri çerçevesinde düzenlenmiş olup, yüklenicinin ayıpsız eser teslim borcunun bir sonucudur. Eser; sözleşmede açıkça kararlaştırılan özellikleri taşımıyorsa, teknik şartnameye veya projeye aykırı olarak yapılmışsa ya da iş sahibinin makul olarak beklediği faydayı sağlamıyorsa ayıplı kabul edilir.
İş sahibi, eserin tesliminden sonra uygun bir süre içinde eseri muayene etmek ve tespit ettiği ayıpları gecikmeksizin yükleniciye bildirmekle yükümlüdür. Açık ayıpların derhâl, gizli ayıpların ise ortaya çıkar çıkmaz bildirilmemesi hâlinde, iş sahibinin ayıba ilişkin hakları kural olarak düşer.
Eserin ayıplı olması durumunda iş sahibi, ayıbın niteliğine göre Türk Borçlar Kanunu’nda öngörülen seçimlik haklardan birini kullanabilir. Bu haklar; ayıbın giderilmesini isteme, bedelden indirim talep etme, eserin reddi ve sözleşmeden dönme veya zarar tazmini isteme şeklinde ortaya çıkabilir.
7. Eser Sözleşmesinde Yüklenicinin Ayıp Nedeniyle Sorumluluğu
Yüklenicinin ayıp nedeniyle sorumluluğu, eser sözleşmesinin temel ilkelerinden biri olan ayıpsız ifa borcunun ihlali hâlinde gündeme gelmekte olup, Türk Borçlar Kanunu’nun 474 ve devamı maddeleri kapsamında düzenlenmiştir. Yüklenici, meydana getirdiği eserin sözleşmeye, teknik şartlara ve dürüstlük kuralına uygun olmasından sorumludur.
Yüklenici, eserin teslimi anında mevcut olan ayıplardan sorumludur. Ayıp, eserin kararlaştırılan niteliklere sahip olmaması, kullanım amacına uygun düşmemesi veya değerini azaltan eksiklikler içermesi şeklinde ortaya çıkabilir. Bu sorumluluk, yalnızca maddi ayıpları değil, eserin kullanımını veya hukuki değerini etkileyen hukuki ayıplarıda kapsar.
Eser sözleşmesinde yüklenicinin ayıptan doğan sorumluluğu, kural olarak kusura dayalı sorumluluk niteliği taşır. Ancak yüklenicinin kusurlu olduğu karine olarak kabul edilir. Yüklenici, ayıbın kendi kusurundan kaynaklanmadığını ispat etmedikçe, ayıptan doğan sonuçlardan sorumlu tutulur.
Ayıplı eserin varlığı hâlinde iş sahibi; ayıbın giderilmesini isteme, bedelden indirim talep etme, eserin reddi ve sözleşmeden dönme veya zararın tazminini talep etme gibi kanunda öngörülen seçimlik haklardan birini kullanabilir. Yüklenici, iş sahibinin bu taleplerini yerine getirmekle yükümlüdür.
Yüklenicinin ayıbı hile ile gizlemesi veya ağır kusurlu olması durumunda, iş sahibinin bildirim süresine uymamış olması yüklenicinin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Bu hâllerde yüklenici, ayıptan doğan tüm zararlardan sorumlu tutulur.
8. Sonuç
Eser sözleşmesi, Türk Borçlar Kanunu’nda düzenlenen ve sonucu esas alan sözleşme türlerinden biri olup, yüklenicinin belirli bir eseri meydana getirerek teslim etme borcu ile iş sahibinin bedel ödeme borcunu karşılıklı olarak içeren bir özel hukuk ilişkisidir. Bu sözleşme türünde belirleyici olan husus, yüklenicinin yalnızca bir faaliyette bulunmayı değil, sözleşmeye uygun somut bir sonucun ortaya çıkmasını taahhüt etmiş olmasıdır.
Eser sözleşmesi kapsamında yüklenici; eseri sözleşmeye, teknik şartlara ve dürüstlük kuralına uygun şekilde, ayıpsız ve zamanında meydana getirmekle yükümlüdür. İş sahibi ise bedel ödeme, eseri kabul etme, muayene ve ayıp bildirimi yapma ile iş birliği borçları altındadır. Tarafların bu borçlara aykırı davranışları, sözleşmeden doğan hukuki sorumluluğun doğmasına yol açmaktadır.
Ayıp kurumu, inşaat eser sözleşmesinin uygulamasında merkezi bir öneme sahip olup, yüklenicinin ayıpsız ifa borcunun bir yansımasıdır. Ayıplı eserin varlığı hâlinde iş sahibine tanınan seçimlik haklar, taraflar arasındaki menfaat dengesini korumayı amaçlamaktadır. Özellikle yüklenicinin ağır kusuru veya ayıbı hile ile gizlemesi durumunda sorumluluğun genişletilmesi, sözleşmeye duyulan güvenin korunmasına hizmet etmektedir.
Sonuç olarak eser sözleşmesi, taraflar arasındaki edimlerin dengeli biçimde ifasını esas alan, uygulama alanı son derece geniş ve uyuşmazlık potansiyeli yüksek bir sözleşme türüdür. Bu nedenle, eser sözleşmelerinin kurulması ve ifası aşamalarında hukuki çerçevenin doğru belirlenmesi, sözleşme hükümlerinin açık ve tereddüde yer vermeyecek şekilde düzenlenmesi, ileride doğabilecek uyuşmazlıkların önlenmesi bakımından büyük önem taşımaktadır.