1. Menfi Tespit Davası Nedir?
Menfi tespit davası, borçlunun, borçlu olmadığını ispat etmek için açmış olduğu bir dava türüdür. Hukuki niteliği itibariyle bir tespit davasıdır. Borç şüphesi altında bulunan kişi aleyhine başlatılan veya başlatılacak olan icra takibinden önce veya sonra menfi tespit davası açabilir.
Bu dava ile borç şüphesi altında bulunan kişi, bir hakkın ya da hukuki ilişkinin yokluğu veya bir belgenin sahte olduğunun saptanmasını amaçlamaktadır. Dava sonucu verilecek karar ile borç ilişkisi üzerindeki şüphe ortadan kaldırılmakta, taraflar arasında borç ilişkisinin bulunmadığı ya da borç ilişkisinin bulunduğu ortaya konmaktadır. Borç şüphesi altındaki kişi alacak iddiasında bulunan kişiye karşı borçlu olmadığını, alacağa dayanak gösterilen faturaların ödendiği, senedin sahte imza taşıdığı, sözleşmenin kurulmasında iradesinin sakatlandığı, kambiyo senedinin esasında teminat senedi niteliğinde olduğu gibi birçok nedenle menfi tespit davasını açabilir. Bu dava İ.İ.K 72. Maddesi ile düzenlenmiştir. Maddede düzenlendiği üzere dava, borçlu lehine sonuçlanırsa, varsa icra takibi durur ve borçlunun uğramış olduğu zararları alacaklıdan tahsil etme hakkı doğar.
2. Menfi Tespit Davasında Hukuki Yarar
Hukuki yarar açılan bir davanın görülmesinde davacının korunmaya değer bir menfaatinin bulunmasıdır. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 114. Maddesi ile hukuki yarar dava şartı olarak sayılmıştır. Menfi tespit davalarında da diğer davalarda olduğu gibi hukuki yararın bulunması zorunludur. Borçlunun, ekonomik ve hukuki durumunun tehlike altında olması, dava açılmaması halinde zarara uğrayacağının anlaşılması halinde hukuki yararın bulunduğu kabul edilir. Örneğin, borçlu hakkında icra takibi başlatılmış olunması, borçlu aleyhine kambiyo senedinin bankaya tahsile konulması, protesto çekilmesi veya ihtarname çekilmesi, borçlunun ödeme süresi içinde icra takibine itiraz etmemiş olması gibi durumlarda borçlunun hukuki ve ekonomik durumu tehlikededir. Dolayısıyla borçlunun menfi tespit davası açmasında hukuki yararı bulunacaktır.
3. İcra Takibinden Önce Açılan Menfi Tespit Davası
Menfi tespit davası hukuki yararın bulunması halinde icra takibi başlatılmadan önce açılabilir. Borçlu aleyhine başlatılması muhtemel bir icra takibi tehdidi halinde ya da borç ilişkisine dair herhangi bir bildirim almışsa icra takibinin başlatılmasını beklemeden dava açabilir. Örneğin, borçluya alacak iddiası ile ihtarname çekilmesi halinde borçlu bu davayı açabilecektir. Borçlu bu şekilde önleyici nitelikte bir dava açmakta ve cebr-i icraya uğramadan haklarını koruma altına almaktadır. Yine borçlu icra takibinden önce açmış olduğu menfi tespit davası ile alacaklının icra takibi başlatılmasını engellemek maksadıyla ihtiyati tedbir kararı talebinde bulunabilir. Örneğin borçlunun aleyhine düzenlenen ve sahte imza iddiasında bulunduğu senet ile ilgili icra edilemezlik şeklinde ihtiyati tedbir talebinde bulunması ve aynı senede dayalı borç ilişkisi hakkında menfi tespit davası açması.
4. İcra Takibinden Sonra Açılan Menfi Tespit Davası
Menfi tespit davaları icra takibinden önce açılabileceği gibi icra takibi sırasında da açılabilir. Borçlu aleyhine başlatılan icra takibi sırasında borçlu olmadığının ispatı amacıyla dava açabilir. Ancak bu halde açılacak olan davanın borç iddiasına ilişkin etkisi, icra takibinden önce açılan davaya göre sınırlıdır. Zira borçlu icra takibi sırasında açmış olduğu menfi tespit davası ile takibin durdurulmasını isteyemez. Ancak ihtiyati tedbir niteliğinde bir talep ile icra dairesine borçlu tarafından yatırılan paranın alacaklıya ödenmemesini talep edebilir. Hakim bu durumda alacağın yüzde on beşini teminat olarak gösterilmesini isteyerek, icra dairesindeki paranın alacaklıya ödenmemesine karar verilebilir. Yine borçlu takip sonrası açmış olduğu dava ile haciz ve satış işlemlerini durduramamaktadır.
5. Menfi Tespit Davası Şartları
Menfi tespit davası açmak isteyen borçlu aşağıdaki şartları bulundurmalıdır.
- Borçlunun korunmaya değer bir hukuki yararı bulunmalıdır: Hukuki yararın dava şartı olduğu ve dava açıldığı sırada bulunması gerektiği yukarıda ifade edilmişti. Hukuki yararın yokluğu halinde dava şartı eksikliğinden dava reddedilecektir. Dava açılabilmesi için borçlunun, borçlu olmadığı halde borç şüphesi altında olduğu veya cebri icra tehdidi altında olduğunu ispatlaması gerekir. Yine borçlunun borç şüphesi veya cebri icra tehdidini dava dışı hukuki bir yolla gideremeyecek durumda olması gerekir. Örneğin süresi içinde icra takibine itiraz edebilecek borçlunun itiraz yerine menfi (olumsuz) tespit davası açmasında hukuki bir yararı yoktur.
- Alacak iddiası ve alacaklının eylemleri: Alacaklının borç iddiasında ciddi olması ve alacağını tahsil etmeye dair irade göstermesi gerekir. Örneğin alacaklı tarafından borçluya ihtarname gönderilmesi.
- Borcun henüz ödenmemiş olması: Borcun ödenmemiş olması bir diğer şarttır. Borcun ödenmiş olması halinde açılacak dava menfi tespit değil istirdat davasıdır.
- Derdestliğin bulunmaması: Borca ilişkin görülmekte bulunan bir davanın bulunmaması gerekir. Örneğin itirazın iptali davası var iken menfi tespit davası açılamaz.
6. Borç Ödendikten Sonra Menfi Tespit Davasının İstirdat Davasına Dönüşmesi
İcra takibinden sonra açılan menfi tespit davasında haciz ve satış işlemlerinin durdurulmasına karar verilemeyeceği yukarıda belirtildi. Bu durumda borçlu olan kişi cebri icra tehdidi altında kalmaya devam edecektir. Cebri icra tehdidi altındaki borçlu borcunu ödemek zorunda kalmış ise açmış olduğu dava artık istirdat davası olarak görülecektir. Menfi tespitin istirdat davasına dönüşmesi için borçlunun talepte bulunması gerekmez. Dava kendiliğinden istirdat davasına dönüşecektir. Borçlu borcun bir kısmını ödemiş ise bu durumda dava, ödenen borç kadarki kısım için istirdat davasına dönüşecektir.
7. Menfi Tespit Davası Sonucu Tazminat
Dava sonucunda taraflar tazminata mahkum edilebilir. Mahkum edilecek tazminat alacaklının haksız çıkması halinde kötü niyet tazminatı iken borçlunun haksız çıkması halinde ise icra inkar tazminatıdır. Menfi tespit davası sonucunda verilecek tazminat miktarı İ.İ.K 72/4-5 uyarınca düzenlenmiştir.
7.1. İcra İnkar Tazminatı
Borçlunun açmış olduğu menfi tespit davası sırasında verilen ile paranın alacaklıya ödenmemesine karar verilebilir. Bu tedbir kararı sonucu alacaklı zarara uğrayabilir. Bu halde alacaklı taraf haklı çıkması halinde alacağın yüzde yirmisi oranında icra inkar tazminatına hak kazanabilir. Bir diğer deyişler menfi tespit davası sonucu haksız çıkan borçlu yüzde yirmi icra inkar tazminatına mahkum edilebilir. İcra inkar tazminatının amacı alacaklının alacağını geç tahsil etmesinden kaynaklanan zararının giderilmesidir.
7.2. Kötü Niyet Tazminatı
Haksız ve kötü niyetli olduğu anlaşılan alacaklının haksız çıkması halinde borçlunun talebi üzerine mahkum edildiği tazminata kötü niyet tazminatı denir. Kötü niyet tazminatı için borçlunun açıkça bir talebinin bulunması ve alacaklının kötü niyetli hareket ettiğinin anlaşılması gerekir. Yine mahkemece borçlunun icra takibi nedeniyle uğramış olduğu zararlar tazminat miktarının belirlenmesinde etkili olacaktır. Her halde borçlunun hak kazanacağı kötü niyet tazminatı oranı alacağın yüzde yirmisinden aşağı olamayacaktır.
8. Menfi Tespit Davası Arabuluculuk
Zorunlu arabuluculuk başvurusu dava şartıdır. Davanın dayanağı olan alacak ilişkisi arabuluculuk başvurusu yapılmasını zorunlu kılabilir. Örneğin ticari nitelikteki alacak iddiaları nedeniyle açılan menfi tespit davalarından önce arabuluculuk başvurusu yapılması zorunludur. Aksi halde dava şartı yokluğundan menfi tespit davası reddedilecektir.
9. Yetkili ve Görevli Mahkeme
Menfi tespit davasının kaynağı olan alacak ilişkisi dava için görevli ve yetkili mahkemenin neresi olduğunu da belirler. Dava ticari alacaklarda Asliye Ticaret Mahkemeleri’nde görülecekken işçilik alacaklarında İş Mahkemesi’nde veya şartları var ise Tüketici Mahkemesi ile diğer mahkemelerde görülebilir. Yetkili mahkeme ise, dava icra takibinden sonra açılmış ise icra dairesinin bulunduğu yer mahkemesi veya genel ve özel yetki kurallarına göre belirlenecek yer mahkemeleri yetkili olacaktır.
Menfi Tespit Davası Sıkça Sorulan Sorular
📌 Menfi tespit davası icra takibinden önce açılabilir mi?
⚖️ Evet, icra takibi başlatılmadan önce borç şüphesi altında olan kimselerce dava açılabilir. Bu durumda borçlu, henüz icra işlemi başlamadan haklarını koruma altına almış olur. Ayrıca dava açılarak ihtiyati tedbir talep edilirse, olası icra takibinin başlatılması da önlenebilir.
📌 İcra takibi açıldıktan sonra menfi tespit davası açılabilir mi?
⚖️ Evet icra takibi açıldıktan sonra borçlunun ödeme emrine itiraz etme süresini kaçırması halinde dava açma hakkı vardır.
📌 Menfi tespit davasında ihtiyati tedbir nedir?
⚖️ İhtiyati tedbir hukuki bir koruma olup dava bitene kadar alınan geçici bir önlemdir. İcra takibinin başlatılmasından sonra açılan menfi tespit davalarında ihtiyati tedbir kararı alınarak paranın icra dairesince alacaklıya ödenmemesine karar verilebilir. Yine icra takibinden önce açılan menfi tespit davalarında ihtiyati tedbir kararı ile icra başlatılması engellenebilir.
📌 Menfi tespit davası ile tazminat talep edebilir miyim?
⚖️ Evet. Alacaklı taraf icra inkar tazminatı talep edebilir iken borçlu taraf kötü niyet tazminatı talep edebilir.
📌 Menfi tespit davası zamanaşımı ne kadar?
⚖️ Menfi tespit için öngörülmüş bir dava zamanaşımı süresi bulunmamaktadır. Ancak dava, borcun dayandığı alacak hakkıyla bağlantılı olduğundan, ilgili alacak için geçerli olan genel veya özel zamanaşımı süreleri dolmuşsa dava da sonuçsuz kalabilir. Örneğin kambiyo senetlerinde bu süreler çok daha kısadır.
📌 Menfi tespit davası ispat yükü kimdedir?
⚖️ Menfi tespit davasında kural olarak ispat yükü davacıya aittir. Borçlu olduğunu reddeden davacı, gerçekten böyle bir borcu bulunmadığını ortaya koymak zorundadır. Eğer davalı alacaklı borcun varlığını güçlü delillerle ispat ederse, davacının bu iddiayı çürütecek karşı kanıtlar sunması gerekir.
📌 Menfi tespit davası %115 teminat nedir?
⚖️ İcra takibi başlatıldıktan sonra menfi tespit davası açan davacı ihtiyati tedbir kararı alarak icra dairesine ödenen paranın alacaklıya ödenmemesine karar verilmesini talep edebilir. Bu durumda mahkemece %15 ihtiyati tedbir için teminat verilmesi istenecektir. Yani borçlu tarafından icra dairesine ödenen borcun yanında %15 ihtiyati tedbir teminatı yatırılmasıdır. Borçlu bu şekilde icra dairesine yatırılan paranın alacaklıya ödenmesine engel olmaktadır.
Av. Ramazan Bayram